Lilium candidum

Λευκάδα, 20/6/2012

Το Lilium candidum L., κρίνος ο πάλλευκος, είναι ένα πολύ εντυπωσιακό και αγαπητό φυτό, το οποίο καλλιεργείται ευρύτατα σε πολλές χώρες τις Μεσογείου. Αυτοφυές απαντά στα Βαλκάνια και τη δυτική Ανατολία. Στην Ελλάδα υπάρχουν διάσπαρτοι πληθυσμοί σε διάφορα σημεία της χώρας και πολλές φορές είναι δύσκολο να διακριθούν οι αυτοφυείς από αυτούς που δημιουργήθηκαν από διαφεύγοντα των καλλιεργειών άτομα. Σύμφωνα με τους Φοίτος κ.α. (Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων των Σπάνιων και Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας), οι αυτοφυείς πληθυσμοί του είδους απαντούν στη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη δυτική Μακεδονία. Από τους μεγαλύτερους πληθυσμούς αναφέρεται, από τους ίδιους συγγραφείς, αυτός μιας χαράδρας στο νομό Λασιθίου, που αριθμεί γύρω στα 500 άτομα.

Φύεται σε πετρώδεις ή βραχώδεις θέσεις, σε θαμνώνες ή φρύγανα, σε ένα μεγάλο εύρος υψομέτρου, από 10 έως 1500 μ. Ανθίζει τους μήνες Μάιο και Ιούνιο.

Το L. candidum ήταν ιδιαίτερα αγαπητό για τα μεγάλα λευκά του άνθη ήδη από τη μινωική εποχή (1600 π.Χ.), όπως μαρτυρούν τοιχογραφίες της Θήρας (βλ. Τοιχογραφία της άνοιξης) και των ανακτόρων της Κνωσού (βλ. Πρίγκιπας με κρίνα) και της Αμνισού (βλ. Έπαυλη των κρίνων) στην Κρήτη. Πιθανόν να καλλιεργούνταν από τότε. Στη ρωμαϊκή εποχή ήταν σύμβολο αγνότητας και έτσι παρέμεινε μέχρι σήμερα, αφού συνδέθηκε με το χριστιανισμό και τον ευαγγελισμό της Θεοτόκου, εξ ου και το όνομα κρινάκι της Παναγιάς.

Τα άνθη του λευκού κρίνου είναι πολύ ελκυστικά, αν και για τελείως διαφορετικούς λόγους, τόσο σε ανθρώπους όσο και ζώα. Οι πληθυσμοί του, παρόλο που θεωρητικά προστατεύονται από το Π.Δ. 67/81, κινδυνεύουν από συλλογή και εκρίζωση, αλλά και βόσκηση. Γι’ αυτό στο Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων προτείνεται η ένταξή του στην κατηγορία «Σχεδόν Απειλούμενο». 

Τύμφη, 30/6/2007

Fritillaria mutabilis

Λευκάδα, 29/4/2012

Η Fritillaria mutabilis Kamari είναι ενδημική της Ελλάδας και απαντά στη Β Πελοπόννησο, τη Στερεά Ελλάδα, τη Ν Πίνδο και τα νησιά Κεφαλονιά και Λευκάδα του Ιονίου. Εμείς την εντοπίσαμε στα ορεινά της Λευκάδας, εκεί όπου παλαιότερα υπήρχε ελατοδάσος, όπως στη γειτονική Κεφαλονιά. Στην περιοχή αυτή συνυπάρχει με τη F. thessala, με την οποία πιθανόν να υβριδίζει.  

Φύεται σε βραχώδεις πλαγιές και ορεινά ή αλπικά λιβάδια, σε μακκία ή ανοίγματα δάσους κεφαλληνιακής ελάτης και υψόμετρο από 400 έως 2100 μ. Τα υποστρώματα που προτιμά είναι κυρίως ασβεστολιθικά, αλλά μπορεί να βρεθεί και σε σχιστόλιθο ή σερπεντίνη. Ανθίζει από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούνιο, ανάλογα με το υψόμετρο.

Η φριτιλλάρια αυτή περιγράφηκε σχετικά πρόσφατα, το 1991, και εμφανίζει μεγάλη ποικιλότητα στο χρώμα των ανθών. Ίσως μάλιστα στην ποικιλότητα αυτή να αναφέρεται το όνομά της (mutabilis: αυτός που έχει την ικανότητα να μεταλλάσσεται, να μεταβάλλεται). Όπως και άλλα είδη του γένους, η F. mutabilis Kamari απειλείται από τη βόσκηση, λόγω του σακχαρούχου νέκταρος που υπάρχει στα άνθη της. Περιλαμβάνεται στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

Stachys ionica

Λευκάδα, 21/5/2012

Τα απόκρημνα βράχια των δυτικών ακτών της Λευκάδας μετατρέπονται σε βελούδινα μαξιλάρια με τη βοήθειά του. Ο λόγος για το Stachys ionica Halácsy, ένα φυτό που ενδημεί στην περιοχή του Ιονίου και εξαπλώνεται, εκτός της Λευκάδας, στη Ζάκυνθο, την Κεφαλονιά, την Ιθάκη, καθώς και στο νησάκι Οξιά, κοντά στις εκβολές του Αχελώου.

Είναι χασμόφυτο και φύεται αποκλειστικά σε ρωγμές βράχων κατά μήκος των ακτών. Η πιο εντυπωσιακή παρουσία του είναι στο χωριό Άγιος Νικήτας της Λευκάδας, όπου βγαίνει ανάμεσα στις πέτρες παλιών τοίχων. Ανθίζει από το Μάιο μέχρι τα μέσα Ιουλίου.

Ο S. ionica προστατεύεται από το ΠΔ 67/81 και περιλαμβάνεται στον Παγκόσμιο Κατάλογο Ειδών που χρήζουν προστασίας του ΟΗΕ και τα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000». 

Calystegia soldanella

Λευκάδα, 19/5/2012

Τα μεγάλα ρόδινα άνθη της Calystegia soldanella (L.) Roemer & Schultes μοιάζουν με παλιό γραμμόφωνο. Είναι από τα εντυπωσιακότερα φυτά της  χλωρίδας των αμμοθινών, η οποία περιλαμβάνει στην Ελλάδα είδη όπως τα Otanthus maritimus, Matthiola tricuspidata και Pancratium maritimum και τοπικά  στη Λευκάδα την ενδημική Arenaria leucadia. Το όνομα του είδους soldanella της δόθηκε για τα πολύ χαρακτηριστικά νεφροειδή σαρκώδη φύλλα της, που θυμίζουν το σχήμα του ρωμαϊκού νομίσματος solidus.

Η μεταφορά των σπερμάτων της με τα θαλάσσια ρεύματα ευθύνεται για την ευρεία γεωγραφική της εξάπλωση, η οποία περιλαμβάνει παραθαλάσσιες περιοχές  στη Δ. Ευρώπη, τις παραμεσόγειες περιοχές, τη ΝΔ Ασία, την Κίνα, την Ιαπωνία,  την Αμερική και την Ωκεανία. Φαίνεται ότι η μόνη ήπειρος από την οποία απουσιάζει είναι η Ανταρκτική!

Παρά την κοσμοπολίτικη εξάπλωσή της, συμπεριλαμβάνεται στον Παγκόσμιο Κατάλογο Ειδών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε., ίσως γιατί το ενδιαίτημά της, οι αμμώδεις παραλίες, απειλούνται από τουριστικές δραστηριότητες.

Arenaria leucadia

Λευκάδα, 30/5/2012

Η Arenaria leucadia Phitos & Strid, είναι η αδιαμφισβήτητη χλωριδική σταρ της Λευκάδας, καθώς είναι το μοναδικό τοπικό ενδημικό φυτό του νησιού. Έτσι λοιπόν, από το φθινόπωρο που κάναμε την πρώτη επαφή μας με τη χλωρίδα του νησιού, την περιμέναμε εναγωνίως να ανθίσει.

Η ανθοφορία της ξεκινά γύρω στα μέσα Απριλίου και διαρκεί μέχρι τα τέλη Μαΐου. Όντας ένα αμμόφιλο είδος, περιγράφηκε το 1994 από μια αμμώδη παραλία κοντά στο ακρωτήριο Γυράπετρα. Η Τρίγκου, το 2006, την εντόπισε σχεδόν σε όλο το μήκος της Β και Δ παραλιακής ζώνης της λιμνοθάλασσας που βρίσκεται κοντά στην πόλη της Λευκάδας και σε τρεις ακόμη παραλίες των δυτικών ακτών του νησιού. Μη επιβεβαιωμένες θέσεις αναφέρονται από τα ορεινά της Λευκάδας και από την Κεφαλονιά (Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων των Σπάνιων και Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας, 2009).

Οι μικροί πληθυσμοί που σχηματίζει δεν ξεπερνούν συνολικά τα 1000 άτομα (Τρίγκου, 2006). Επιπλέον, αν και δεν κινδυνεύει άμεσα από τον τουρισμό, καθώς η περίοδος ανθοφορίας της τελειώνει πριν καταφθάσουν οι ορδές των λουόμενων, οι βιότοποί της υποβαθμίζονται συνεχώς από απορρίμματα, έργα τουριστικής υποδομής και καταπάτηση με μηχανοκίνητα μέσα. Γι’ αυτό άλλωστε συμπεριλαμβάνεται στο Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων των Σπάνιων και Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας, όπου προτείνεται η κατάταξή της στην κατηγορία των Κινδυνευόντων, και στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000», στο οποίο ανήκει και η ευρύτερη περιοχή της λιμνοθάλασσας της Λευκάδας.

Cymbalaria minor

Λευκάδα, 21/5/2012

H Cymbalaria minor (Cufod.) Speta είναι ενδημικό είδος της Δυτική Ελλάδας και των νησιών του Ιονίου. Εμφανίζεται σε σχισμές βράχων από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1950 μ. Ανθίζει από Μάιο μέχρι Ιούλιο. 

Συμπεριλαμβάνεται στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

Paeonia mascula ssp. russi

Λευκάδα, 28/4/2012

Η συνάντηση με μια παιώνια είναι πάντα εντυπωσιακή και η Paeonia mascula (L.) Mill. ssp. russi (Biv.) Cullen & Heywood δεν ξεφεύγει απ΄αυτόν τον κανόνα. Λόγω της αγάπης της για τις σκιερές και ημισκιερές θέσεις, συχνά παραμένει αθέατη στο ευρύ κοινό, αλλά ανταμείβει με τα κάλλη της όποιον επιμείνει λίγο παραπάνω στο κυνήγι της. Ανθίζει από τα μέσα Μαρτίου έως τα τέλη Απριλίου.

Το συγκεκριμένο υποείδος βρίσκει στην Ελλάδα το ανατολικότερο σημείο της εξάπλωσής του και στον ελλαδικό χώρο απαντά στα Ιόνια νησιά Λευκάδα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθο αλλά και στο όρος Μπούμιστος και το δρυοδάσος του Ξηρόμερου της Αιτωλοακαρνανίας. Εκτός Ελλάδας βρίσκεται στη Ν. Ιταλία, τη Σικελία, την Κορσική και τη Σαρδηνία.

Φαίνεται ότι δεν κινδυνεύει από τη βόσκηση, γιατί έχει πικρή γεύση εξαιτίας της ύπαρξης φαινολικών συστατικών. Στη Λευκάδα, η Τρίγκου* μας πληροφορεί ότι δεν κινδυνεύει από τη συλλογή για καλλωπιστική χρήση, κάτι που όμως συμβαίνει στη γειτονική Ζάκυνθο σύμφωνα με το Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων του 2009.

Τα φυτά του γένους στην αρχαιότητα έχαιραν μεγάλης εκτίμησης λόγω των φαρμακευτικών τους ιδιοτήτων, κάτι που αντικατοπτρίζεται και από το όνομά τους, το οποίο παίρνουν από το θεό-ιατρό Παιώνα. Το δημώδες όνομα πηγουνιά μάλλον προέρχεται από παράφραση αυτού του ονόματος.

* Τρίγκου Β., 2006: Σημαντικοί βιότοποι και φυτά της νήσου Λευκάδας: προτάσεις για την προστασία των βιοτόπων και της αυτοφυούς χλωρίδας, Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Πάτρα.

Neotinea maculata

Λευκάδα, 29/3/2012

Η Neotinea maculata (Desf.) Stearn, γνωστή και ως Orchis intacta Link, είναι μια σχετικά διαδεδομένη ορχιδέα σε παράλιες περιοχές της Ελλάδας και τα νησιά. Η συνολική εξάπλωσή της περιλαμβάνει τις χώρες της Μεσογείου, αλλά και τη Μεγάλη Βρετανία, τα Κανάρια νησιά και τη Μαδέρα. Χαρακτηρίζεται από μικροσκοπικά άνθη, τα οποία είναι τοποθετημένα σε μια ταξιανθία πυκνή και μονόπλευρη. Πολύ συχνά η μικρή αυτή ορχιδέα αυτογονιμοποιείται, με αποτέλεσμα να παράγονται αποικίες από όμοια άτομα.

Ανθίζει από το Μάρτιο έως τον Ιούνιο σε λιβάδια, φρύγανα, θαμνώνες και δάση κωνοφόρων, από το επίπεδο της θάλασσας έως τα 2000 μ. περίπου.

H N. maculata συμπεριλαμβάνεται στο Παράρτημα ΙΙ της Συνθήκης CITES για το Διεθνές Εμπόριο των Απειλούμενων με Εξαφάνιση Ειδών Άγριας Πανίδας και Χλωρίδας και στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

Ophrys mesaritica

Λευκάδα, 18/3/2012

Αυτή η μικρούλα Ophrys περιγράφτηκε πρόσφατα, μόλις το 1990, και αρχικά θεωρήθηκε ενδημική της Κρήτης, αλλά αργότερα εντοπίστηκε και στη Μάλτα, τα Κύθηρα, την Κεφαλονιά, τη Λευκάδα, τους Παξούς, την Κέρκυρα και τη Μάνη. Χαρακτηρίζεται από πρώιμη άνθιση, η οποία μπορεί να ξεκινήσει το Δεκέμβριο. Ως επικονιαστής της  Ophrys mesaritica H.F. Paulus, C. & A. Alibertis αναφέρεται το έντομο Andrena nigroaenea.

Όπως όλες οι άγριες ορχιδέες της Ελλάδας, η O. mesaritica προστατεύεται από τη Συνθήκη CITES για το Διεθνές Εμπόριο των Απειλούμενων με Εξαφάνιση Ειδών Άγριας Πανίδας και Χλωρίδας.

Για περισσότερες πληροφορίες: http://www.greekorchids.gr/op_mesaritica.htm 
                                        και http://www.greekorchids.gr/unclassified_7.htm

Fritillaria messanensis

Όλυμπος, 14/5/2011

Η Fritillaria messanensis Raf. μας εξέπληξε ευχάριστα, κάνοντάς μας τη χάρη να ανθίσει αρχές Μαρτίου και μάλιστα, σε μια τόσο δύσκολη χρονιά με πολύ βαρύ χειμώνα και αργοπορημένη άνοιξη. Η όμορφη αυτή φριτιλάρια απαντά στα νότια και δυτικά τμήματα της Βαλκανικής χερσονήσου, τη Ν. Ιταλία και τη Σικελία. Φύεται σε ανοιχτά δάση, θαμνώνες, ελαιώνες και λιβάδια και συνήθως βρίσκεται σε πλήρη ανθοφορία το Μάιο.

F. messanensis ssp. messanensis, Όλυμπος, 14/5/2011

Το είδος αυτό περιλαμβάνει τέσσερα υποείδη: το τυπικό υποείδος F. messanensis ssp. messanensis, σε Κ. και Ν. Ελλάδα, Ιταλία και Σικελία, το F. messanensis ssp. sphaciotica (Gand.) Kamari & Phitos, ενδημικό της Κρήτης, το F. messanensis ssp. neglecta (Parl.) Nyman, στην πρώην Γιουγκοσλαβία και τέλος, το F. messanensis ssp. gracilis (Ebel) Rix. Το τελευταίο αρχικά θεωρείτο ενδημικό της Δαλματίας, αλλά μελέτη των πληθυσμών σε Λευκάδα, Ζάκυνθο, Κεφαλονιά και Ιθάκη κατέδειξε ότι η εξάπλωση του υποείδους αυτού περιλαμβάνει και τα Ιόνια νησιά.

F. messanensis ssp. gracilis, Λευκάδα, 11/3/2012

Στη Λευκάδα η F. messanensis ssp. gracilis είναι σπάνια και οι λίγοι εντοπισμένοι πληθυσμοί της απειλούνται από τη βόσκηση, καθώς τα ζώα φαίνεται να απολαμβάνουν το γλυκό νέκταρ που εκκρίνεται από τα νεκτάρια των ανθέων. Το υποείδος αυτό περιλαμβάνεται στον Παγκόσμιο Κατάλογο Ειδών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε.

Iris unguicularis

Λευκάδα, 8/1/2012

Μέσα στην καρδιά του χειμώνα, όταν πρέπει να ψάξει κανείς για να βρει ανθισμένα φυτά, η άνθιση της Iris unguicularis Poir. δημιουργεί μια έκρηξη χρωμάτων. Το 1753 o Κάρολος Λινναίος ονόμασε το γένος Iris από την ομώνυμη θεότητα της ελληνικής μυθολογίας, που ταυτίστηκε με το ουράνιο τόξο. Αργότερα, τα ποικιλόχρωμα αυτά φυτά αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης και θέμα στους καμβάδες διάσημων ζωγράφων, όπως ο Claude Monet και ο Vincent Van Gogh.
  

Η I. unguicularis είναι φυτό της βόρειας Αφρικής (Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία) και της ανατολικής Μεσογείου (Ελλάδα, Τουρκία, Λίβανος, Συρία, Ισραήλ). Στην Ελλάδα βρίσκεται στην Στερεά Ελλάδα, την Εύβοια, την Πελοπόννησο, την Κρήτη, καθώς και σε νησιά τόσο του Αιγαίου, όσο και του Ιονίου πελάγους. Απαντά σε μακκία βλάστηση, ανοιχτά πευκοδάση, ελαιώνες, ξηρά και πετρώδη εδάφη, σε χαμηλά συνήθως υψόμετρα, αλλά έχει βρεθεί και στα 1550 μ. Η ανθοφορία της ξεκινάει τον Ιανουάριο και διαρκεί μέχρι και τον Απρίλιο.
 

Η ίριδα αυτή σαγηνεύει τόσο με τα ζωηρά χρώματα, όσο με το άρωμά της, χαρακτηριστικό κι άλλων ειδών του γένους, που χρησιμοποιείται ευρύτατα στη βιομηχανία αρωμάτων. Για τις δύο αυτές ιδιότητές της  συλλέχθηκε και μεταφέρθηκε το 19ο αιώνα από την Αλγερία στη Μ. Βρετανία, από το βοτανικό William Herbert, και καλλιεργείται μανιωδώς έκτοτε.

Bellevalia hyacinthoides

Λευκάδα, 9/1/2012

Μία διακριτική παρουσία πασχίζει για λίγη προσοχή αυτές τις πρώτες μέρες της καινούριας χρονιάς. Μικρή και κομψή, η Bellevalia hyacinthoides (Bertol.) K. Perss. & Wendelbo ξεπροβάλλει λίγα μόλις εκατοστά πάνω από το έδαφος, χάρη στη βοτρυοειδή της ταξιανθία με τα λευκά-γαλαζωπά ανθάκια. Κάθε άνθος φέρει στη βάση του ένα βράκτιο με λογχοειδείς λοβούς. Τα φύλλα εκπτύσσονται από τη βάση και είναι μακρύτερα από το στέλεχος και την ταξιανθία μαζί.

Εμφανίζεται σε ξηρές πετρώδεις θέσεις με φρύγανα και μακκία βλάστηση, σε παρυφές χωραφιών, σε ελαιώνες και ακαλλιέργητους αγρούς, από το επίπεδο της θάλασσας έως τα 1000 m. Ενδημικό είδος της Ελλάδας, απαντά στην κεντρική και νότια ηπειρωτική χώρα, στις Κυκλάδες και στα Ιόνια Νησιά.

Παρά το μικρό της μέγεθος, η B. hyacinthoides έχει γίνει ανά τους αιώνες το επίκεντρο μιας ονοματολογικής σύγχυσης. Κατά καιρούς της έχουν αποδοθεί ονόματα όπως Strangweja spicata, Strangweja hyacinthoides και Bellevalia spicata. Το τελευταίο, αν και αναφέρεται από πολλές πηγές ως ξεχωριστό ενδημικό είδος της Ελλάδας, αποτελεί απλώς ακόμα ένα συνώνυμο. Σε μια χώρα όπου η ονοματολογία μερικές φορές γίνεται μείζον εθνικό θέμα, πρέπει να ξέρουμε ακριβώς τι λέμε…

Συμπεριλαμβάνεται στον Παγκόσμιο Κατάλογο Φυτών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε. και στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

 

Bellis annua

Λευκάδα, 9/12/2011

Η ομορφιά κρύβεται ακόμα και στα πιο απλά πράγματα.

Καλή χρονιά!

Φθινοπωρινά γεώφυτα της Λευκάδας

Narcissus serotinus, Λευκάδα, 2/11/2011

Στα εύκρατα κλίματα, η εναλλαγή των εποχών δημιουργεί μια συνεχή μεταβολή των περιβαλλοντικών συνθηκών. Κάθε εποχή φέρνει μαζί της και τις δικές της δυσχέρειες για την επιβίωση και την ανάπτυξη των φυτών. Η ανυδρία του καλοκαιριού και το ψύχος του χειμώνα συνθέτουν μια διελκυστίνδα, στο τεντωμένο σκοινί της οποίας προσπαθούν να ισορροπήσουν την επιβίωσή τους όλα τα φυτικά είδη. Και όλα αυτά πρέπει να γίνουν μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχούς ανταγωνισμού μεταξύ τους για νερό, θρεπτικά συστατικά, ηλιακό φως και επικονιαστές!

 

 Colchicum cupanii, Λευκάδα, 23/10/2011

 

Υπάρχει μια κατηγορία φυτών, τα μέλη της οποίας, αντί να κάτσουν και να υποστούν όλο αυτό το στρες, επιλέγουν μια πιο έξυπνη οδό. Εξοπλισμένα με μια αποταμιευτική ρίζα, με το που αρχίσουν οι κλιματικές συνθήκες να γίνονται δυσμενείς, απαλάσσονται από όλα τα επίγεια μέρη τους και περνούν τις δύσκολες εποχές του έτους στο ασφαλές και γεμάτο προμήθειες υπόγειο καταφύγιό τους. Ξεπροβάλλουν το Φθινόπωρο ή νωρίς την Άνοιξη, σε ένα περιβάλλον όπου η πίεση των ανταγωνιστών τους είναι αισθητά μικρότερη. Στο Ισραήλ για παράδειγμα, μόνο το 10% των φυτών της τοπικής χλωρίδας ανθίζει το Φθινόπωρο και τα περισσότερα από αυτά είναι γεώφυτα. 

 Drimia maritima (=Urginea maritima), Λευκάδα, 20/10/2011

Τα γέωφυτα, που δε χρειάζεται να είσαι μάντης για να φανταστείς από που πήραν το όνομά τους, είναι ιδιαίτερα προσαρμοσμένα στο μεσογειακό κλίμα. Η αντιπροσώπευσή τους σε περιοχές με μεσογειακό κλίμα είναι πάντα μεγαλύτερη σε σχέση με περιοχές της Κεντρικής ή της Βόρειας Ευρώπης. Τα περισσότερα γεώφυτα είναι μονοκοτυλήδονα από τις οικογένειες των Liliaceae, Iridaceae και Amaryllidaceae, αλλά υπάρχουν και λίγα δικοτυλήδονα (π.χ. τα κυκλάμινα).

Sternbergia lutea, Λευκάδα, 20/10/2011

Ιδιαίτερα εντυπωσιακά είναι τα γεώφυτα που ανθίζουν το Φθινόπωρο. Στα περισσότερα από αυτά, τα άνθη εμφανίζονται μόνα τους χωρίς φύλλα, δίνοντας όμορφες εικόνες αντίθεσης με το μουντό φθινοπωρινό τοπίο. Η έκπτυξη των φύλλων θα γίνει μόνο μετά τις πρώτες βροχές. Αυτό δίνει ακόμα μια νότα ρομαντισμού στη βιολογία αυτών των φυτών, αφού ξοδεύουν τα τελευταία αποθέματα των πόρων τους για να διαιωνίσουν το είδος τους και μετά αφήνονται στο έλεος του καιρού για την  προσωπική τους επιβίωση. Ποιος είπε ότι ο αλτρουισμός είναι προνόμιο των ιπποτών; 

Arisarum vulgare

Λευκάδα, 5/11/2011

Το λυχναράκι, όπως είναι γνωστό στην Ελλάδα το Arisarum vulgare O. Targ. Tozz., έχει ωοειδή εώς βελοειδή φύλλα και ο ποδίσκος που στηρίζει την ταξιανθία του είναι γεμάτος καφεκόκκινα στίγματα. Στη βάση του σπάδικα  βρίσκονται 4-6 θηλυκά άνθη και ακριβώς από πάνω τους είναι τοποθετημένα περίπου 20 αρσενικά. Η σπάθη, γυαλιστερή με κάθετες ραβδώσεις, μοιάζει να τυλίγει εντελώς τον σπάδικα. Φύεται σε σκιερές και υγρές τοποθεσίες, στη μεσογειακή περιοχή, φτάνοντας μέχρι τις Αζόρες. Ανθίζει το φθινόπωρο μέχρι και τους πρώτους μήνες της άνοιξης, από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 800 μ. 

Το φυτό περιέχει λεπτούς κρυστάλλους οξαλικού ασβεστίου σε σχήμα καρφίτσας, γεγονός που καθιστά τουλάχιστον δυσάρεστη οποιαδήποτε προσπάθεια μάσησής του. Αν και μετά από κατεργασία του φυτού, όπως βράσιμο ή αποξήρανση, οι κρύσταλλοι αυτοί εξουδετερώνονται, καλό θα ήταν να αποφεύγεται και πάλι η βρώση του, καθώς στις ρίζες του υπάρχουν αλκαλοειδή με πολύ ισχυρή τοξική δράση σε ανθρώπινους ιστούς. Υπάρχουν αναφορές για τη φαρμακευτική δράση του φυτού αυτού και τη χρήση του για τη θεραπεία όγκων.

Το βρήκαμε στη Λευκάδα, μέσα σε ελαιώνες, όπου σχημάτιζε αρκετά μεγάλους πληθυσμούς. Σε πολλές περιπτώσεις, κάλυπτε σχεδόν ολόκληρη την επιφάνεια του εδάφους, σχηματίζοντας ένα πράσινο χαλί. Στο νησί, όπου είναι πολύ κοινό και σε άλλους βιότοπους, η άνθισή του ξεκίνησε περίπου στις αρχές του Νοέμβρη.

Λευκάδα, 8/12/2011

Biarum tenuifolium

Λευκάδα, 23/10/2011

Είναι σχεδόν αδύνατο να διακρίνει κανείς τον περίεργο αυτό εκπρόσωπο της οικογένειας Araceae. Τα φύλλα του είναι συνήθως απόντα κατά την άνθιση και το άνθος του έχει τις καφέ αποχρώσεις του χώματος, με αποτέλεσμα να μοιάζει με ένα κλαδάκι που ξεπροβάλλει από το έδαφος. Μόνο η μυρωδιά του το προδίδει, η οποία, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, μοιάζει με περιττώματα αγελάδων, αν και οι δικές μας μύτες, προφανώς όχι και τόσο ευαίσθητες, δεν συνέλαβαν καμιά τέτοια μυρωδιά. 

Η ταξιανθία του Biarum tenuifolium (L.) Schott σχηματίζεται στην επιφάνεια του εδάφους, εκεί όπου αργότερα παράγονται και οι καρποί του. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται γεωκαρπία (geocarpy) και είναι μια στρατηγική ορισμένων φυτών, κυρίως των ξηρών βιοτόπων ή των ερήμων, με την οποία εξασφαλίζεται η φύτρωση των σπερμάτων κοντά στο μητρικό φυτό, όπου οι συνθήκες για την ανάπτυξη του νέου φυτού είναι αποδεδειγμένα ευνοϊκές.   

Φύεται σε πετρώδη εδάφη, στην περιοχή της Μεσογείου, και ανθίζει προς το τέλος του καλοκαιριού και το φθινόπωρο χωρίς φύλλα ή, σπανιότερα, τέλος άνοιξης με αρχές καλοκαιριού μαζί με φύλλα. Στην Ελλάδα απαντά, εκτός των άλλων, και ένα ενδημικό υποείδος, το B. tenuifolium ssp.  idomenaeum που φύεται αποκλειστικά στην Κρήτη.

Χαρακτηριστικό στοιχείο της οικογένειας είναι η ιδιότυπη ταξιανθία που φέρουν όλα τα μέλη της. Τα μικροσκοπικά αρσενικά και θηλυκά άνθη είναι πολύ πυκνά διατεταγμένα σε μία επιμήκη κυλινδρική διάταξη, η οποία ονομάζεται σπάδικας. Ο σπάδικας περιβάλλεται από ένα τεράστιο βράκτιο, τη σπάθη. 

Σε μερικά Araceae η επικονίαση είναι μια πολύπλοκη και πολύ ενδιαφέρουσα διαδικασία. Όταν τα άνθη του σπάδικα ωριμάσουν, τα έντομα που αναλαμβάνουν το ρόλο του επικονιαστή, κυρίως μύγες, μέλισσες και σκαθάρια, πρέπει με κάποιον τρόπο να δελεαστούν για να το πλησιάσουν. Το δέλεαρ για τα έντομα αυτά είναι η μυρωδιά που εκλύεται από τον σπάδικα, η οποία μπορεί για μας να είναι αποκρουστική, καθώς συνήθως θυμίζει πτώμα σε αποσύνθεση ή περιττώματα ζώων, αλλά για τα πτωματοφάγα ή κοπροφάγα έντομα τέτοιες μυρωδιές αφήνουν την υπόσχεση λαχταριστού γεύματος. Μάλιστα, για να είναι ακόμα εντονότερη η οσμή, ο σπάδικας ανεβάζει με μια πολύπλοκη διαδικασία τη θερμοκρασία του (μερικές φορές έως και 10 βαθμούς περισσότερο από τη θερμοκρασία αέρα), έτσι ώστε οι πτητικές ενώσεις που αποτελούν την οσμή να διαχέονται ευκολότερα.

Τα έντομα, μπαίνουν μέσα στη σπάθη ψάχνοντας για τροφή και, όχι μόνο μένουν νηστικά, αλλά παγιδεύονται στις κολλώδεις εσωτερικές επιφάνειες της σπάθης. Στη συνέχεια οι στήμονες απελευθερώνουν γύρη, η οποία κολλάει στα φυλακισμένα έντομα. Με μια αναδιαμόρφωση της εσωτερικής επιφάνειας της σπάθης τα έντομα απελευθερώνονται, μεταφέροντας τη γύρη, σε κάποιο άλλο άτομο του είδους.

Ένα μέλος της οικογένειας, το Amorphophallus titanum (Becc.) Becc, κατέχει το ρεκόρ της μεγαλύτερης αδιακλάδωτης ταξιανθίας στον κόσμο. Ο σπάδικάς του μπορεί να φτάσει σε ύψος τα 3 m στην προσπάθειά του να διασπείρει όσο το δυνατόν μακρύτερα τη μυρωδιά του στο πυκνό τροπικό δάσος της Σουμάτρας, όπου απαντά αποκλειστικά.  

Allium callimischon ssp. callimischon

 

Λευκάδα, 8/11/2011

Το Allium callimischon Link ssp. callimischon είναι ένα όμορφο φθινοπωρινό άγριο σκόρδο (ή κρεμμύδι), ενδημικό της Ελλάδας. Η περιοχή εξάπλωσής του περιλαμβάνει τα νησιά του Ιονίου (Λευκάδα, Ζάκυνθος, Κεφαλονιά), τη Δ. Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο, την Πελοπόννησο και τα Κύθηρα. Φύεται σε ασβεστολιθικά βραχώδη εδάφη, ελαιώνες, ανάμεσα σε φρύγανα, σε υψόμετρο από 400 έως 700 μ. Ανθίζει από μέσα Σεπτεμβρίου έως μέσα Νοεμβρίου.

Εκτός από το τυπικό υποείδος, υπάρχει και το A. callimischon ssp. haemostictum Stearn, το οποίο, όπως φανερώνει το όνομά του, φέρει κηλίδες στο χρώμα του αίματος στα τέπαλά του.  Το υποείδος αυτό φύεται στην Κρήτη και τα νοτιοδυτικά παράλια της Μ. Ασίας.

Περιλαμβάνεται στον παγκόσμιο κατάλογο ειδών που χρήζουν προστασίας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

Στην πιο πρόσφατη ταξινομική αναθεώρηση (APG III), το γένος Allium μετακινήθηκε στην οικογένεια Amaryllidaceae.