Cephalaria tenuiloba

Όλυμπος, 23/8/2014

Η Cephalaria tenuiloba Strid είναι ένα σπάνιο είδος, ενδημικό της ηπειρωτικής Ελλάδας, που η ακριβής γεωγραφική του εξάπλωση παραμένει αδιευκρίνιστη. Οι Strid και Gustavsson την περιέγραψαν το 1976 από τις βόρειες πλαγιές του Ολύμπου, θέση η οποία είναι η μόνη επιβεβαιωμένη, και αρχικά θεωρήθηκε ενδημική του βουνού. Πλέον θεωρείται ότι δείγματα από το Βέρμιο και τον Τυμφρηστό είναι πολύ πιθανό να ανήκουν σε αυτό το είδος, αν και τα δείγματα αυτά δεν ήταν σε αρκετά καλή κατάσταση ώστε να θεωρηθεί βέβαιο. Ο Γεώργιος Δημητρέλλος στη διδακτορική του διατριβή «Γεωβοτανική έρευνα του όρους Τυμφρηστού» αναφέρει τρεις διαφορετικές περιοχές του βουνού όπου απαντά η C. tenuiloba, όμως στον Κατάλογο Αγγειοφύτων της Ελλάδας (Vascular Plants of Greece, An annotated checklist) η θέση από την Στερεά Ελλάδα παραμένει ένα ερωτηματικό.

 Στον Όλυμπο φύεται σε βραχώδεις ασβεστολιθικές πλαγιές, σε υψόμετρο από 1500 έως 2000 μ. Η ανθοφορία της ξεκινά γύρω στα μέσα Ιουλίου και συνήθως διαρκεί μέχρι τα μέσα Αυγούστου.

Η C. tenuiloba συμπεριλαμβάνεται στο Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων του 1995 με τον χαρακτηρισμό «Τρωτό». Βρίσκεται εντός ορίων του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου και συμπεριλαμβάνεται ακόμη στον παγκόσμιο κατάλογο ειδών που χρήζουν προστασίας του ΟΗΕ και στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

Sideritis scardica

Όλυμπος, 16/7/2011

Το Sideritis scardica Griseb. είναι ακόμα ένα τσάι του βουνού, της ηπειρωτικής αυτή τη φορά Ελλάδας. Φυτό ενδημικό των νότιων Βαλκανίων, εξαπλώνεται στο βόρειο και βορειοανατολικό κομμάτι της χώρας, κατεβαίνοντας νότια μέχρι τον Κίσσαβο και το Πήλιο, ενώ απαντά και στο νησί της Θάσου.

Φύεται σε ασβεστόλιθο, σε ξηρά ορεινά λιβάδια και βραχώδεις τοποθεσίες, γενικά σε μεγάλα υψόμετρα, από 1600 έως 2300 μ., αν και περιστασιακά μπορεί να κατεβεί στα 500 μ. Η περίοδος ανθοφορίας του ξεκινά τον Ιούνιο και μπορεί να διαρκέσει μέχρι το Σεπτέμβρη.

Το S. scardica περιλαμβάνεται στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου ΦΥΣΗ 2000. Όπως αναφέρθηκε στην προηγούμενη ανάρτηση για το S. sipylea και ισχύει για όλα τα είδη Sideritis στην Ελλάδα, οι πληθυσμοί του απειλούνται από ανεξέλεγκτη συλλογή. Γι’ αυτό αν τύχει να το συναντήσετε σε κάποιο βουνό, δείτε το, χαρείτε το, μυρίστε το, φωτογραφίστε το, αλλά μην το κόψετε…  

Jankaea heldreichii

Όλυμπος, 14/5/2011

Στις 28/8/1851 ο – γνωστός πλέον για τους φίλους του blog – Theodore Heldreich, μετά από πρόσφατη ανάβασή του στον Όλυμπο, στέλνει ένα γράμμα στο μέντορά του Pierre Edmond Boissier στη Γενεύη. Σε αυτό αναφέρει τα πιο ενδιαφέροντα φυτά που συνάντησε, ανάμεσά του και ένα Gesneriaceae, το οποίο βρήκε «par malheur seulement en fruits (δυστυχώς μόνο με καρπούς)». Το φυτό αυτό, του οποίου ανθισμένο υλικό συνέλεξε τελικά ο Θεόδωρος Ορφανίδης μερικά χρόνια αργότερα και που έμελε να γίνει ένα από τα διασημότερα χλωριδικά στοιχεία του Ολύμπου, δεν είναι άλλο από την περίφημη Jankaea heldreichii (Boiss.) Boiss.  

Το όνομα του μονοτυπικού αυτού γένους δόθηκε προς τιμήν του αυστριακού βοτανικού Victor Janka. Είναι ενδημικό του Ολύμπου, περιορισμένο σε λίγες μόνο χαράδρες στις βόρειες και ανατολικές πλαγιές του βουνού, αν και τοπικά άφθονο, ειδικά σε δυσπρόσιτα σημεία. Φύεται σε σκιερές τοποθεσίες, κυρίως σε ρωγμές ασβεστολιθικών βράχων, με ιδιαίτερη προτίμηση αυτούς που βρίσκονται κοντά σε ρέματα. Μπορεί να βρεθεί σε ένα μεγάλο εύρος υψομέτρων, από 350 έως 2400 μ., αν και προτιμά τα μέσα δηλαδή 700-1400 μ. Ανάλογα με το υψόμετρο, ανθίζει από αρχές Μαΐου έως αρχές Αυγούστου.

Η σπουδαιότητα αυτού του φυτού φαίνεται και από τις νομοθετικές πράξεις με τις οποίες προστατεύεται ή από τους καταλόγους σπάνιων ή απειλούμενων φυτών στους οποίους συμπεριλαμβάνεται: Οδηγία 92/43 για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας, Σύμβαση της Βέρνης (1979) για την Προστασία της Άγριας Ζωής και του Φυσικού Περιβάλλοντος, ΠΔ 67/81 του Ελληνικού Κράτους για την προστασία της άγριας πανίδας και χλωρίδας, Κόκκινος Κατάλογος Απειλούμενων Ειδών της Παγκόσμιας Ένωσης Προστασίας της Φύσης (με το χαρακτηρισμό «Σχεδόν Απειλούμενο») και παγκόσμιος κατάλογος των φυτικών ειδών που χρήζουν προστασίας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει προέρχονται κυρίως από την αύξηση των τουριστικών δραστηριοτήτων στην περιοχή και τη συλλογή του είδους.

Silene saxifraga

Όλυμπος, 17/9/2011

Η Silene saxifraga L. είναι φυτό των βουνών του ευρωπαϊκού νότου, από την Ισπανία έως τη Βουλγαρία. Στην Ελλάδα η εξάπλωσή της περιορίζεται σε λίγα βουνά του βορρά, ανατολικά της οροσειράς της Πίνδου. Εντοπίζεται σε πετρώδεις πλαγιές, προεξοχές βράχων και βραχώδεις θέσεις σε αλπικά λιβάδια. Της αρέσουν τα μεγάλα υψόμετρα, φτάνει μέχρι τα 2800 μ. στον Όλυμπο, αλλά πολλές φορές κατεβαίνει μέχρι τα 1250 μ. Ανθίζει κυρίως τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο.

Το όνομα αυτής της Σιληνής προέρχεται από τις λατινικές λέξεις saxum, που σημαίνει βράχος, πέτρα, και frango, δηλαδή σπάω, τρίβω. Ονομάστηκε έτσι είτε λόγω του βιότοπου που προτιμά, είτε για τις φαρμακευτικές ιδιότητες που της αποδόθηκαν. Στην Ισπανία είναι διαδεδομένη η χρήση της ως φαρμακευτικό βότανο με το όνομα Salsufragi και θεωρείται ότι μπορεί να «σπάσει» τις πέτρες στα νεφρά, τη χολή ή την ουροδόχο κύστη.

Περιλαμβάνεται στον παγκόσμιο κατάλογο ειδών που χρήζουν προστασίας του ΟΗΕ.

Pulsatilla halleri ssp. rhodopaea

Όλυμπος, 7/4/2012

Η Pulsatilla halleri ssp. rhodopaea (Stoj. & Stef.) K. Krause είναι ένας σπάνιος προάγγελος της άνοιξης. Ενδημικό της κεντρικής περιοχής των Βαλκανίων, εξαπλώνεται, εκτός της Ελλάδας, από τη Β. Αλβανία έως την Α. Βουλγαρία. Στην Ελλάδα, απαντά μόνο σε κάποια από τα βουνά του Βορρά (π.χ. Βούρινος, Όλυμπος, Βόρρας, Τσιγκέλι, Φαλακρό, Όρβηλος, κ.α.).

Φύεται σε ανοιχτούς θαμνώνες και ξηρά λιβάδια, σε βραχώδεις ασβεστολιθικές θέσεις και υψόμετρο από 600 έως 1400 μ. Εμείς την εντοπίσαμε σε ανοίγματα δάσους μαύρης πεύκης. Ανθίζει από το Μάρτιο έως την αρχή του Μαΐου.

 Όλυμπος, 14/5/2011

Το γένος περιλαμβάνει 25-30 είδη που εξαπλώνονται στο Β. ημισφαίριο, τα περισσότερα σε ορεινές περιοχές. Είναι ισχυρά τοξικά φυτά και έχουν χρησιμοποιηθεί ανά τους αιώνες για διάφορες φαρμακευτικές χρήσεις. Στις μέρες μας χορηγούνται, μεταξύ άλλων, και ως ομοιοπαθητικά φάρμακα.

Fritillaria messanensis

Όλυμπος, 14/5/2011

Η Fritillaria messanensis Raf. μας εξέπληξε ευχάριστα, κάνοντάς μας τη χάρη να ανθίσει αρχές Μαρτίου και μάλιστα, σε μια τόσο δύσκολη χρονιά με πολύ βαρύ χειμώνα και αργοπορημένη άνοιξη. Η όμορφη αυτή φριτιλάρια απαντά στα νότια και δυτικά τμήματα της Βαλκανικής χερσονήσου, τη Ν. Ιταλία και τη Σικελία. Φύεται σε ανοιχτά δάση, θαμνώνες, ελαιώνες και λιβάδια και συνήθως βρίσκεται σε πλήρη ανθοφορία το Μάιο.

F. messanensis ssp. messanensis, Όλυμπος, 14/5/2011

Το είδος αυτό περιλαμβάνει τέσσερα υποείδη: το τυπικό υποείδος F. messanensis ssp. messanensis, σε Κ. και Ν. Ελλάδα, Ιταλία και Σικελία, το F. messanensis ssp. sphaciotica (Gand.) Kamari & Phitos, ενδημικό της Κρήτης, το F. messanensis ssp. neglecta (Parl.) Nyman, στην πρώην Γιουγκοσλαβία και τέλος, το F. messanensis ssp. gracilis (Ebel) Rix. Το τελευταίο αρχικά θεωρείτο ενδημικό της Δαλματίας, αλλά μελέτη των πληθυσμών σε Λευκάδα, Ζάκυνθο, Κεφαλονιά και Ιθάκη κατέδειξε ότι η εξάπλωση του υποείδους αυτού περιλαμβάνει και τα Ιόνια νησιά.

F. messanensis ssp. gracilis, Λευκάδα, 11/3/2012

Στη Λευκάδα η F. messanensis ssp. gracilis είναι σπάνια και οι λίγοι εντοπισμένοι πληθυσμοί της απειλούνται από τη βόσκηση, καθώς τα ζώα φαίνεται να απολαμβάνουν το γλυκό νέκταρ που εκκρίνεται από τα νεκτάρια των ανθέων. Το υποείδος αυτό περιλαμβάνεται στον Παγκόσμιο Κατάλογο Ειδών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε.

Asperula muscosa

Όλυμπος, 16/7/2011

Αυτή η μικρή ασπέρουλα (Asperula muscosa Boiss. &Heldr.) είναι ένα ακόμα στενότοπο ενδημικό φυτό του Ολύμπου, που ανακάλυψε ο Theodore Heldreich το 1851, κατά την ανάβασή του στο βουνό.

Εντοπίζεται σε ξηρές, βραχώδεις θέσεις μέσα σε δάσος με μαυρόπευκα ή ρόμπολα, μερικές φορές και σε ανοιχτά δάση οξιάς, σε υψόμετρο 1200-2000 μ. Τα λευκά μικροσκοπικά του ανθάκια που δεν ξεπερνάνε τα 4 χιλ. εμφανίζονται από τα τέλη Ιουνίου έως τις αρχές Σεπτεμβρίου.

Περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο του 1995, τον Παγκόσμιο Κατάλογο Ειδών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε., τον κατάλογο με τα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000», ενώ το 1997 υπήρχε και στον Κόκκινο Κατάλογο Απειλούμενων Ειδών της Παγκόσμιας Ένωσης Προστασίας της Φύσης με το χαρακτηρισμό «σπάνιο».

Είναι στενά συγγενική με την Asperula baenitzii, τοπικό ενδημικό είδος της Αττικής. Η τελευταία εμφανίζεται στα όρη Πατέρας και Πάρνηθα, ενώ έχει επίσης αναφερθεί από το όρος Αιγάλεω και είναι Κινδυνεύον σύμφωνα με το Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων.

Η οικογένεια Rubiaceae, αντιπροσωπεύεται στην Ευρώπη κυρίως με ποώδη φυτά, τα οποία έχουν αντίθετα φύλλα και φέρουν φυλλόμορφα παράφυλλα. Πρόκειται όμως για οικογένεια που περιλαμβάνει κατά κύριο λόγο τροπικά και ξυλώδη είδη, αρκετά από τα οποία είναι σημαντικά από οικονομικής απόψεως. Σε αυτήν ανήκει εξάλλου και το Coffea arabica, στο οποίο πολλοί από εμάς βασίζουμε το πρωινό μας ξύπνημα! Επίσης σε αυτήν εντάσσεται το γένος Cinchona, το οποίο περιλαμβάνει δενδρώδη είδη, από το φλοιό των οποίων πρωτοπαρασκευάσθηκε η κινίνη, φάρμακο που ήταν υπεύθυνο για τον περιορισμό της μάστιγας της ελονοσίας.

Orchis simia

Όλυμπος, 14/5/2011

Ή αλλιώς το πιθηκάκι, αφού simia στα λατινικά θα πει πίθηκος. Φυσικά, το όνομα δόθηκε για το ιδιαίτερο σχήμα των ανθέων της. Η Orchis simia Lam. εξαπλώνεται σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Μεσογείου, φτάνοντας βόρεια μέχρι την Αγγλία και την Ολλανδία και ανατολικά μέχρι το Ιράν και το Τουρκμενιστάν. Στην Ελλάδα θα τη βρείτε σχεδόν παντού, αν και μόνο σε συγκεκριμένες θέσεις σχηματίζει μεγάλους πληθυσμούς, όπως π.χ. σε περιοχές της Ηπείρου. Η ανθοφορία της ξεκινά το Μάρτιο και διαρκεί μέχρι τον Ιούνιο. Οι βιότοποι που προτιμά είναι λιβάδια, μακκία βλάστηση, φρύγανα, ανοιχτά δάση και όρια δασών, σε υψόμετρα μέχρι και 1800 μ. 

 
Όπως όλες οι ορχιδέες της Ελλάδας, προστατεύεται από τη συνθήκη CITES (Παράρτημα ΙΙ) και, επιπλέον, από το Προεδρικό Διάταγμα 67/81 του Ελληνικού Κράτους, ενώ συμπεριλαμβάνεται στον παγκόσμιο κατάλογο ειδών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε. και στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών του Δικτύου «ΦΥΣΗ 2000». 

Allium heldreichii

Όλυμπος, 16/7/2011

Το Allium heldreichii Boiss. είναι ένα πολύ όμορφο άγριο σκόρδο, μάλιστα ένα από τα 47 ενδημικά Allium της Ελλάδας. Εντοπίζεται στα βουνά Όλυμπος, Βέρμιο, Κίσσαβος, Κόζιακας και Γκιώνα, σε υψόμετρο από 800 έως 2000 μ., ενώ περιστασιακά κατεβαίνει χαμηλότερα, όπως στην κοιλάδα των Τεμπών. Προτιμά υγρές και σκιερές βραχώδεις θέσεις και ανθίζει από Ιούνιο μέχρι Αύγουστο.

Περιλαμβάνεται στους ακόλουθους καταλόγους: Π.Δ. 67/81, Κόκκινος Κατάλογος Απειλούμενων Ειδών της Παγκόσμιας Ένωσης Προστασίας της Φύσης (IUCN Red List of Threatened Species), παγκόσμιος κατάλογος ειδών που χρήζουν προστασίας του Ο.Η.Ε. (UNEP-WCMC species database) και Άλλα Σημαντικά Είδη που καταχωρήθηκαν για τις περιοχές του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000».

Το Άλλιο του Χελδράιχ, όπως θα λεγόταν εξελληνισμένο, πήρε το όνομά του από τον Theodore Heldreich (1822-1902), Γερμανό βοτανικό και φυσιοδίφη, που ήρθε στην Ελλάδα το 1843 και παρέμεινε εδώ μέχρι το θάνατό του, διατελώντας επιμελητής του Βοτανικού Κήπου, του Φυσιογραφικού Μουσείου και, αργότερα, της βοτανικής συλλογής του Βοτανικού Μουσείου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η συμβολή του Heldreich στη γνώση της ελληνικής χλωρίδας, με την χλωριδική εξερεύνηση πολλών περιοχών, τη συλλογή φυτικών δειγμάτων και την συγγραφή επιστημονικών εργασιών και μονογραφιών, είναι τεράστια. Περιέγραψε γύρω στα 700 νέα είδη, τα περισσότερα σε συνεργασία με τον Boissier. Το 1851 ανέβηκε στον Όλυμπο, ακολουθώντας τη διαδρομή που αργότερα θα καθιερωνόταν ως «κλασσική», από Λιτόχωρο προς τις κορυφές μέσω του φαραγγιού του Ενιπέα, συλλέγοντας εκτενώς τα φυτά που συνάντούσε. Αρκετά από τα ενδημικά του Ολύμπου, ανάμεσά τους η διάσημη Jankaea heldreichii, η Campanula oreadum και το εν λόγω σκορδάκι, ανακαλύφθηκαν τότε.

Campanula oreadum

  

Όλυμπος, 20/8/2010

Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, το φυσικό περιβάλλον προστατευόταν από ένα σύνολο μικρών θεοτήτων που ονομάζονταν Νύμφες. Υπήρχαν διάφορες κατηγορίες Νυμφών, ανάλογα με το μέρος όπου ζούσαν, όπως οι Ναϊάδες, οι Νύμφες των ποταμών, των πηγών και των κρηνών, οι Ναπαίες, που βρίσκονταν σε κοιλάδες και λειμώνες, και οι Δρυάδες και Αμαδρυάδες, οι οποίες ζούσαν μέσα σε δάση ή σε δέντρα. Φυσικά, από το ιδιότυπο αυτό καθεστώς προστασίας δε θα μπορούσαν να λείπουν οι κορυφές των βουνών. Έτσι, ενώ σήμερα οι περισσότερες από τις ψηλές ελληνικές κορυφές ανήκουν στο δίκτυο «ΦΥΣΗ 2000», τότε το ρόλο του φύλακα και προστάτη είχαν αναλάβει οι Ορειάδες, οι Νύμφες των ορέων. Το όνομα αυτών των θεοτήτων δόθηκε στην καμπανούλα της σημερινής ανάρτησης, την οποία θα συναντήσετε μόνο σε ένα όρος, ίσως ΤΟ όρος για την ελληνική μυθολογία: τον Όλυμπο.      

Η Campanula oreadum Boiss. & Heldr. λοιπόν, ενδημική του Ολύμπου, βρίσκεται σε βραχώδεις ρωγμές από τα 1800 μέχρι τα 2900 μ., σε ασβεστολιθικά πετρώματα, ενώ περιστασιακά μπορεί να κατέβει μέχρι τα 1200 μ., κυρίως σε χαράδρες στη βόρεια πλευρά του Ολύμπου. 

Τα χαρακτηριστικά μεγάλα μωβ άνθη της την κάνουν να ξεχωρίζει μέσα στο βραχώδες τοπίο των κορυφών του Ολύμπου, όπου είναι αρκετά κοινή. Η ιδιαίτερα μεγάλη αναλογία βιομάζας των ανθικών μερών σε σχέση με τα αντίστοιχα βλαστητικά είναι απόρροια των συνθηκών που απαντούν σε αυτά τα αφιλόξενα υψόμετρα με το δριμύ ψύχος και την σχετική έλλειψη επικονιαστών. Η περίοδος ανθοφορίας της αρχίζει γύρω στο τέλος του Ιουνίου και διαρκεί μέχρι τα μέσα του Σεπτεμβρίου. 

Περιλαμβάνεται σε τρεις καταλόγους προστατευόμενων φυτών: στο Π.Δ. 67/81, στα Άλλα Σημαντικά Είδη Φυτών που καταχωρήθηκαν για τις περιοχές του δικτύου «ΦΥΣΗ 2000» και, σε παγκόσμιο επίπεδο, στον κατάλογο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών  για τα φυτικά είδη που χρήζουν προστασίας (UNEP-WCMC species database).

Anthericum liliago

Όλυμπος, 16/7/2011

Για το παρθενικό post επιλέξαμε τον κομψό αυτόν εκπρόσωπο της οικογένειας Liliaceae. Το Anthericum liliago L. εμφανίζεται στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και στη Μ. Ασία. Στη χώρα μας παρουσιάζει μια ασυνεχή κατανομή. Εντοπίζεται κυρίως σε βουνά της Β. Ελλάδας, φαίνεται να απουσιάζει από τη Στερεά και επανεμφανίζεται στο όρος Χελμός της Πελοποννήσου. Προτιμά πετρώδεις θέσεις, λιβάδια και ανοικτά δάση σε υψόμετρα 500-2000 μ., πάνω σε ασβεστόλιθο ή σερπεντίνη. Εμείς το συναντήσαμε στον Όλυμπο, όπου βρισκόταν σε αφθονία μέσα σε ανοικτό δάσος μαύρης πεύκης. Η ανθοφορία του ξεκινά τέλη Μαΐου και διαρκεί μέχρι τις αρχές Αυγούστου.